محمدجواد مشکور، پژوهشگری در مرز ایران شناسی و اسلام شناسی

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: پسری که در اواخر اسفند سال ۱۲۹۷ هجری شمسی در محله سنگلج تهران، در محدوده دباغ خانه چشم به جهان گشود؛ همچون محققان برجسته ای شد که در سده چهاردهم هجری شمسی، مطالعات تاریخی، زبانی و دینی را در ایران به یکدیگر پیوند داد. محمدجواد مشکور در خانواده ای روحانی و اهل علم پرورش یافت؛ خانواده ای که ریشه های آن از یک سو به عالمان آذربایجان و بادکوبه و از طرفی به خاندان علمی سنگلج تهران می رسید.
پدرش، علاءالدین مشکور، از خاندان عالمان ارومیه و آذربایجان بود و تحصیلات حوزوی خویش را در عرصه علمیه نجف به پایان رسانده بود. در پیشینه خانوادگی او، نام جد پدری مشکور هم جایگاه ویژه ای داشت. جد وی از علمای بادکوبه بود و در دوره ناصرالدین شاه قاجار، سمت نایب امام جمعه تهران را در مسجد شاه بر عهده داشت. مادر محمدجواد مشکور، معصومه خانم، ملقب به خانم آغا، بزرگ ترین فرزند حسن سنگلجی، از عالمان شناخته شده تهران در دوره ناصری، بود. او همین طور از نوادگان میرزا صفی مازندرانی به شمار می رفت. دایی های مشکور، محمدحسن، محمدمهدی و محمد، هم از عالمان و استادان روزگار خود بودند و در ایجاد شخصیت علمی او نقش داشتند.
مشکور دومین فرزند خانواده ای پنج نفره بود. برادر بزرگ ترش محمدرضا و برادر کوچک ترش محمدحسین نام داشتند. فضای خانوادگی، اولین مدرسه علمی او بود. وی از کودکی با متون دینی، ادبیات فارسی و عربی، مباحث حکمی و دانش های سنتی آشنا شد و آموزش را قبل از ورود به مدرسه، نزد پدر و دیگر خویشاوندان دانشمند خود شروع کرد.
این پیشینه خانوادگی، بعدها در راه علمی مشکور هم نمود یافت. او با آن که در دانشگاه های جدید تحصیل کرد و با شیوه های علمی غربی آشنا شد، پیوند خویش را با سنت مطالعات حوزوی، متون اسلامی و میراث مکتوب فارسی و عربی حفظ کرد. همین خاصیت باعث شد در تحقیقات خود، میان دانش سنتی و روش دانشگاهی ارتباط برقرار کند. مشکور با سودجستن از آموزش سنتی خانوادگی، تحصیلات دانشگاهی در ایران و فرانسه، آشنایی با زبان های مختلف و ارتباط با استادان برجسته داخلی و خارجی، توانست در شمار محققانی قرار گیرد که دانش ایرانی و اسلامی را با شیوه های تطبیقی و دانشگاهی بررسی کردند.
حوزه فعالیت علمی او تنها به یک رشته دانشگاهی محدود نمی شد؛ تاریخ ایران قبل از اسلام، تاریخ ایران بعد از اسلام، زبان های ایرانی و سامی، مطالعات پهلوی، فرقه شناسی اسلامی، ادبیات فارسی، تاریخ آذربایجان و روابط فرهنگی ایران و جهان عرب، مجموعه ای از زمینه هایی بود که مشکور در آنها به مطالعه و تألیف پرداخت. وی در دوره ای به فعالیت علمی روی آورد که مطالعات ایران شناسی در ایران درحال تثبیت بود و دانشگاه ها، مراکز فرهنگی و نهادهای علمی، بتدریج شیوه های جدید پژوهش تاریخی و زبان شناختی را تجربه می کردند.

تحصیلات و استادان

آغاز فعالیتهای اداری، آموزشی و فرهنگی

فعالیت دانشگاهی در تبریز و تهران

مأموریت فرهنگی در سوریه

پژوهش در تاریخ ایران باستان

فرقه شناسی و تاریخ اندیشه اسلامی

زبان شناسی و مطالعات تطبیقی

جایگاه علمی و میراث پژوهشی

راوی روزگاران

سرانجام، خاموشی مشکور