علی (علیه السلام)، نامی که بر همه فضیلت ها سایه افکنده است
به گزارش ال مور، امیرالمؤمنین علی ضد السلام در فرهنگ عامه، نامِ یک فضیلت واحد نیست، بلکه مجموعه ای از فضیلت هاست که در یک شخصیت تجسم یافته اند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:
آن وقت که صابر خراسانی این صفات را مانند بحر طویلی پست سر هم بیان می کند: «سلطان اولیا، سخن گذار منبر سلونی، سرور مطلبی، ابن عم نبی، دُرِّ هل اتی، مهر برج انما، شهسوار لا فتی، پیشوای انبیا، عروه الوثقی، کلمه الحسنی، سید الاوصیا، عماد الاصفیا، رکن الاولیا، آیت الله العظمی، خیر المومنین، امام المتقین، اول العابدین، ازهد الزاهدین، زین الموحدین، حبل الله متین، لنگر آسمان و زمین، وجه الله، عین الله، نور الله، سر الله، اذن الله، باب الله، روح الله، سیف الله، عبدالله، اسدالله الغالب آقا جانم علی ابن ابی طالب مقابل السلام»، شوری در بین حاضران برمی انگیزد و همه را به تشویق وامی دارد.
اما اگر به آن صدا گوش ندهیم و تنها این صفات را روی کاغذ ببینیم و تک به تک آنها را در متون و فرهنگ و تاریخ بازشناسی نماییم، می بینیم علی ابن ابی طالب مقابل السلام این ها همه هست و تنها اینها نیست. در آستانه عید غدیر نگاهی خواهیم داشت به تصویر مردی که نزد مردمی که به او باوردارند، و حتی مردمی از دین ها و باورهای دیگر، با هیچ قهرمان و پهلوان دیگری مانند نمی شود.
الگوی کامل انسانِ قهرمان و تولد در جهانی نمادین
در فرهنگ عامه شیعی و بخصوص در سنت ایرانی، تصویر حضرت علی مقابل السلام فقط تصویر یک شخصیت تاریخی یا یک پیشوای دینی نیست؛ بلکه با گذر زمان به «الگوی کامل انسانِ قهرمان» تبدیل گشته است: پهلوانی که هم در میدان نبرد بی همتاست، هم در حکومت داری دادگر است، هم در زندگی فردی زاهد و فروتن است، و هم در سخن و اندیشه سرچشمه حکمت و معرفت به شمار می آید. همین جامعیت سبب شده نام و یاد او از فضای مناسک مذهبی فراتر برود و در ادبیات، هنر مردمی، اخلاق روزمره، زبان ضرب المثل ها و حتی تلقی عمومی از عدالت و جوانمردی حضور دائمی داشته باشد.
یکی از نکات مهم در تشکیل این تصویر مردمی، شیوه بازنمایی حضرت علی مقابل السلام در شمایل نگاری و هنر دینی است. از آنجائیکه پرتره مستند و قابل اتکایی از ایشان وجود ندارد، سنت های بعدی برای انتقال «معنویت» و «مقام قدسی» او، به زبان نمادها تکیه کرده اند. بدین سبب در ذهن و خیال جمعی، حضرت علی مقابل السلام اغلب با چهره ای نورانی، هیبتی آرام اما پرصلابت، و پوششی با رنگ های معناگرایانه مانند سبز یا سفید نقش می بندد. این تصویر، بیشتر از آنکه توصیف ظاهر باشد، کوششی است برای نشان دادن شأن اخلاقی و روحانی؛ یعنی مردم می خواهند «عدالت»، «قدرت»، «رحمت» و «قداست» را در چارچوب یک چهره و یک شخصیت قابل لمس و روایت پذیر ببینند.
پهلوانِ شکست ناپذیر و جوانمرد، قدرت معطوف به اخلاق
در نگاه عامه، اصلی ترین وجه قهرمانی حضرت علی مقابل السلام شجاعت و دلاوری اوست. داستانهای محبوب و نقل های عامه پسند دینی معمولا بر نقش پررنگ وی در دفاع از اسلام و حضور برجسته اش در نبردهای صدر اسلام تاکید می کنند. در این روایت ها، حضرت علی نماد «پهلوانِ شکست ناپذیر» است؛ کسی که ترس را کنار می زند و در لحظه های سخت، تکیه گاه جمع می شود. همین تأکید بر شجاعت سبب شده وی در تخیل جمعی، نه فقط یک رهبر یا امام، بلکه پهلوانی حماسی باشد؛ پهلوانی که اخلاق پهلوانی-یعنی دفاع از حق، پشتیبانی از ضعیف و ایستادن در مقابل ستم-با نیروی بازو و استواری روح در او جمع شده است. بنابراین، قهرمانی وی در فرهنگ عمومی فقط به «قدرت جنگی» تقلیل نمی یابد؛ بلکه قدرتی است که جهت گیری اخلاقی دارد.
حکمرانی عدالت خواه، دادگر و دادگستر
در کنار شجاعت، وجهی که شاید بیشتر از هر چیز دیگر نام حضرت علی را در حافظه عمومی ماندگار کرده، عدالت خواهی و دادگری است. در داستانهای مردمی، حضرت علی الگویی از حکمرانی است که با تبعیض و امتیازخواهی سر سازگاری ندارد و در مقابل زیاده خواهی صاحبان قدرت می ایستد. وی در ذهن مردم حاکمی است که «حق» را بر «مصلحتِ شخصی و گروهی» مقدم می دارد و عدالت را نه به عنوان شعار، بلکه به عنوان شیوه زندگی و حکومت پی می گیرد. بنابراین است که در فرهنگ عمومی، او را پناه ستمدیدگان و مرجع دادخواهی می دانند؛ چهره ای که اگر مردم او را به قهرمانی می شناسند، بخش مهمی از آن به این برمی گردد که قهرمانِ آنان فقط پیروز میدان نبرد نیست، بلکه داور منصف میدان زندگی است.
دوری از تجمل در قامت حاکمی زاهد و خرسند
عنصر مهم دیگر در این تصویر، ساده زیستی و فروتنی حضرت علی مقابل السلام است. فرهنگ عامه معمولا قهرمان را کسی می بیند که فاصله اش با مردم عادی زیاد است؛اما داستانهای در ارتباط با حضرت علی دقیقاً برعکس عمل می کنند: او قدرت را با زهد و بی اعتنایی به تشریفات همراه می سازد. نقل های رایج درباره ی کار کردن با دست خود، بی تکلفی در زندگی، و بی میلی به تجمل، در ذهن مردم تصویری می سازد از قهرمانی که «در عین توانایی»، اسیر دنیا نمی گردد. این ویژگی، او را به الگوی اخلاقی برای توده مردم مبدل کرده است؛ برای اینکه پیامش روشن است: بزرگی به دارایی و نمایش قدرت نیست، به مسئولیت پذیری و پاکی دست و دل است. در چنین روایتی، حضرت علی نمونه انسانی است که می تواند در اوج اقتدار بماند اما بازهم «هم سطح مردم» زندگی کند و درد آنان را بفهمد.
پهلوان عرصه بلاغت و سخنوری
با این همه، حضرت علی مقابل السلام در فرهنگ عامه تنها پهلوان و دادگر نیست؛ او حکیم و عالم نیز هست. بخش مهمی از محبوبیت او به این گره خورده که مردم او را سرچشمه دانش دینی، بینش انسانی و سخن سنجیده می دانند. در سنت های اخلاقی و آموزشی، نام حضرت علی مقابل السلام معمولا همراه با حکمت، بلاغت و معرفت می آید؛ گویی او شخصیتی است که هم «تیغ» دارد و هم «زبان»، هم «قدرت عمل» دارد و هم «عمق فهم». این ترکیب در فرهنگ مردمی خیلی اثرگذار می باشد، چون قهرمان را از سطح دلاوری جسمانی فراتر می برد و به او اعتبار فکری و معنوی می دهد. مردم، قهرمانی را که فقط می جنگد تحسین می کنند، اما قهرمانی را که می فهمد، می اندیشد، و سخنش راه زندگی نشان می دهد، الگوی پایدارتر می دانند.
ترکیب خوشایند رحمت و هیبت
در امتداد همین تصویر حکیمانه، بُعد دیگری نیز برجسته است: بردباری، گذشت و مهربانی. داستانهای اخلاقی از حضرت علی مقابل السلام معمولا نشان می دهند که او حتی در برخورد با دشمنی، از مرز انصاف خارج نمی شود و خشم را به بی عدالتی تبدیل نمی نماید. فرهنگ عامه از چنین خاصیت ای خیلی تاثیر می پذیرد، چون قهرمانِ مطلوب مردم، کسی نیست که فقط قدرت داشته باشد؛ بلکه کسی است که قدرت را کنترل می کند. ترکیب «هیبت» و «رحمت» در ذهن مردم چهره ای می سازد که هم احترام می آورد و هم عشق؛ هم مهابت دارد و هم مهربانی. همین دوگانه جذاب است که موجب می شود تصویر حضرت علی مقابل السلام برای نسل های مختلف زنده بماند: او هم مقتدر است و هم ملجأ، هم سخت گیر در مقابل ستم است و هم نرم خو در حق انسان ها.
تولد قهرمانی نمادین در همه ابعاد
از دل این عناصر-شجاعت، عدالت، ساده زیستی، علم و حکمت، و مهربانی- تصویری یکپارچه شکل می گیرد که میتوان آنرا «قهرمان چندبعدی» نامید. حضرت علی مقابل السلام در فرهنگ مردم، پهلوان میدان است، اما پهلوانی که هدفش حق است؛ حاکم است، اما حاکمی که معیارش عدالت است؛ عارف منش است، اما عرفانش جدا از مسئولیت اجتماعی نیست؛ و سخنور است، اما سخنش تزئینی و نمایشی نیست، بلکه راهنما و سازنده است. به همین دلیل، حضور وی در فرهنگ عمومی فقط در مجالس دینی خلاصه نمی شود؛ بلکه در چارچوب حکایت ها، پندها، تعبیرها، و ارزش های اخلاقی روزمره جریان دارد و به مردم امکان می دهد درباره ی عدالت، انسانیت، قدرت و اخلاق با زبانی ملموس و آشنا حرف بزنند.
در مجموع باید گفت حضرت علی مقابل السلام برای فرهنگ عامه، «نامِ یک فضیلت واحد» نیست، بلکه مجموعه ای از فضیلت هاست که در یک شخصیت تجسم یافته اند. همین تجسم یافتگی است که او را به قهرمان تبدیل می کند: قهرمان کسی است که مردم بتوانند در او آرزوهای اخلاقی و اجتماعی خودرا یکجا ببینند-آرزوی عدالت در مقابل ستم، شجاعت در مقابل ترس، دانایی در مقابل جهل، و مهربانی در مقابل خشونت. از ین جهت، حضرت علی مقابل السلام در ذهن مردم فقط یادآور گذشته نیست؛ معیار سنجش حال و افقِ مطلوب آینده نیز هست.
منبع: ال مور
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات کاربران عزیز ال مور در مورد این پست
نظر شما در مورد این مطلب ال مور
نام:
ایمیل:
نظر شما:
سوال:
= ۷ بعلاوه ۲