فرهنگ عمومی در سیستان وبلوچستان میراثی که اقوام را به هم پیوند می دهد
ال مور: فرهنگ عمومی در سیستان و بلوچستان با ریشه در تمدنی کهن و پیوندخورده با مراسم ها، باورها و سنت های بومی، نقشی مهم در حفظ هویت اقوام و تقویت همبستگی اجتماعی مردم این استان ایفا می کند.
خبرگزاری مهر- گروه استان ها: فرهنگ عمومی یکی از مهم ترین عناصر شکل دهنده هویت اجتماعی و فرهنگی جوامع است. در استان سیستان و بلوچستان با پیشینه تمدنی کهن و تنوع قومی و فرهنگی، مجموعه ای از آئین ها، آداب و رسوم، زبان و گویش، پوشش، موسیقی، میهمان نوازی و شیوه های تعامل اجتماعی طی نسل های متوالی شکل گرفته که علاوه بر حفظ هویت تاریخی مردم، نقش برجسته ی در تقویت انسجام و همزیستی اقوام مختلف داشته است.
در همین زمینه، با «محمدعلی ابراهیمی»، پژوهشگر فرهنگ در سیستان و بلوچستان، درباره ی ریشه های فرهنگ عمومی، جلوه های آن در زندگی مردم و راهکارهای حفظ این میراث برای نسل های آینده گفت و گو کرده ایم.
*فرهنگ عمومی چه جایگاهی در تشکیل هویت یک جامعه دارد و چرا توجه به آن اهمیت دارد؟
فرهنگ یکی از بنیادی ترین عناصر شکل دهنده هویت و شخصیت هر جامعه است. اندیشمندان فرهنگ را مجموعه ای از باورها، ارزش ها، هنجارها و رفتارهایی تعریف می کنند که با گذشت زمان میان افراد یک جامعه شکل می گیرد و به زندگی اجتماعی آنان معنی و مفهوم می بخشد.
آنچه یک جامعه را از جوامع دیگر متمایز می کند، تنها پیشینه تاریخی یا خصوصیت های جغرافیایی آن نیست، بلکه بخش مهمی از این تمایز به فرهنگ، شیوه زندگی و نوع تعاملات اجتماعی مردم بازمی گردد.
فرهنگ عمومی هم مجموعه ای از ارزش ها و رفتارهای پذیرفته شده در جامعه است که در زندگی روزمره مردم نمود پیدا می کند. این فرهنگ صرفا به عرف های رایج محدود نمی گردد، بلکه نوعی نظام ارزش های مشترک و قواعد نانوشته است که مورد پذیرش عموم جامعه قرار گرفته و بر هویت جمعی، سبک زندگی، باورها و روابط اجتماعی تأثیر می گذارد.
به همین دلیل، فرهنگ عمومی را باید یکی از مهم ترین سرمایه های اجتماعی هر جامعه دانست؛ سرمایه ای که در طول نسل ها شکل می گیرد و در صورت حفظ و تقویت، زمینه ساز پویایی و انسجام اجتماعی خواهد بود.
*با توجه به پیشینه تاریخی و تنوع قومی سیستان و بلوچستان، فرهنگ عمومی در این استان چه خصوصیت هایی دارد؟
سیستان و بلوچستان از مناطق دارای پیشینه تمدنی و فرهنگی خیلی کهن در ایران است. گستردگی جغرافیایی استان، تنوع اقوام و طوایف و سکونت گروههای مختلف انسانی در طول هزاران سال، زمینه تشکیل مجموعه ای غنی از سنت ها و الگوهای فرهنگی را فراهم نموده است.
رفت وآمد تمدن ها و ارتباط این منطقه با جوامع و فرهنگ های مختلف هم در طول تاریخ بر پویایی فرهنگی آن تأثیر گذاشته است. این تعاملات را می توان در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و همینطور در دانش های بومی، سبک زندگی، هنر و ارتباطات اجتماعی مردم مشاهده کرد.
در این منطقه، فرهنگ های سیستانی و بلوچستانی هرکدام دارای خصوصیت ها، آداب و رسوم و ارزش های خاص خود هستند که در طول تاریخ شکل گرفته اند. این تنوع فرهنگی نه فقط باعث تمایز و غنای هویتی جوامع محلی شده، بلکه در کنار اشتراکات دینی و اجتماعی، زمینه همزیستی و انسجام میان اقوام را هم فراهم نموده است.
یکی از نکات مهم این است که فرهنگ عمومی در سیستان و بلوچستان تنها از سنت های تاریخی تأثیر نپذیرفته، بلکه دین، مذهب و ارزش های اعتقادی مردم هم نقش مهمی در تشکیل آن داشته اند. همین پیوند میان سنت های بومی و باورهای دینی باعث شده است فرهنگ منطقه، فرهنگی زنده، پویا و ماندگار باشد.
*اگر بخواهیم جلوه های فرهنگ عمومی را در زندگی روزمره مردم استان بررسی نماییم، چه نمونه هایی را می توان نام برد؟
جلوه های فرهنگ عمومی در زندگی مردم سیستان و بلوچستان خیلی گسترده است و از زمان تولد تا ازدواج، تشکیل خانواده، کار و حتی آئین های مربوط به درگذشتگان را دربرمی گیرد.
برای نمونه، در فرهنگ عمومی مردم منطقه، مادر و نوزاد از جایگاه ویژه ای برخوردار می باشند. از همان لحظه تولد، آئین های مذهبی و سنتی مانند گفتن اذان در گوش نوزاد مورد توجه قرار می گیرد. همینطور در شیوه تغذیه، تربیت فرزندان و آموزش نسل جدید، احترام به طبیعت، شکرگزاری، برکت خواهی و تقدیر از نعمت های الهی جایگاه مهمی دارد.
در مراسم ازدواج هم سنت هایی وجود دارد که فراتر از یک آئین خانوادگی است و مفاهیمی مانند همکاری، همیاری، دستگیری و انسجام اجتماعی را منتقل می کند.
مراسم هایی مانند حشر، آرزوکن و دیوان گواهی همچون آئین های شناخته شده و هویت ساز در فرهنگ منطقه هستند که هرکدام در بستر زندگی اجتماعی مردم شکل گرفته اند و نشان دهنده اهمیت مشارکت و همراهی افراد جامعه هستند.
از سوی دیگر، در فرهنگ عمومی منطقه، قواعد نانوشته ای برای حل اختلافات و حفظ حرمت افراد وجود دارد. احترام به بزرگ ترها، جایگاه معتمدان و ریش سفیدان، حرمت چادر زن و اعتبار سوگند و قول افراد همچون مؤلفه هایی است که در روابط اجتماعی و حل وفصل اختلافات نقش داشته اند.
این موارد نشان میدهد که فرهنگ عمومی صرفا مجموعه ای از مراسم و مناسبت ها نیست، بلکه نظامی از ارزش ها و رفتارهای اجتماعی است که زندگی مردم را سامان می دهد.
*زبان و گویش های محلی چه نقشی در حفظ هویت فرهنگی مردم سیستان و بلوچستان دارند؟
زبان و گویش یکی از مهم ترین بخش های فرهنگ عمومی و از اصلی ترین عناصر انتقال هویت میان نسل هاست. در سیستان و بلوچستان، زبان ها و گویش های محلی همچنان در زندگی روزمره مردم حضور دارند و زبان مادری در خیلی از خانواده ها نقش مهمی در تربیت فرزندان و انتقال ارزش های فرهنگی ایفا می کند.
بخش مهمی از تاریخ، تجربه زیسته و دانش گذشتگان در واژه ها، اصطلاحات، ضرب المثل ها و ادبیات عامه مردم نهفته است. خیلی از مفاهیم فرهنگی و اجتماعی که در زندگی مردم ریشه دارند، از راه همین زبان و ادبیات محلی منتقل می گردند.
ماندگاری زبان و گویش سیستانی و بلوچی در طول نسل ها، نشان دهنده پیوند عمیق مردم با میراث فرهنگی خود است. بنابراین، حفظ زبان مادری نباید صرفا به عنوان نگهداری یک ابزار ارتباطی دیده شود، بلکه بخشی از صیانت از هویت تاریخی و فرهنگی جامعه است.
*پوشش سنتی و صنایع دستی استان هم از جلوه های شناخته شده فرهنگ منطقه هستند. این عناصر چه ارتباطی با فرهنگ عمومی دارند؟
پوشش سنتی در سیستان و بلوچستان نمونه روشنی از تأثیر فرهنگ عمومی، جغرافیا و شرایط اقلیمی بر سبک زندگی مردم است. نوع لباس، رنگ پارچه ها، شیوه دوخت و طرح هایی که در پوشاک محلی استفاده می شود، حاصل تجربه تاریخی و شناخت مردم از محیط زندگی خود است.
شرایط آب وهوایی، گرما و سرما و خصوصیت های زیست بومی منطقه در انتخاب نوع پوشش تأثیر داشته است. همینطور استفاده از مواد اولیه ای مانند پشم، پنبه و الیاف طبیعی و شیوه های سنتی بافت و رنگرزی، بخشی از دانش و فرهنگ بومی مردم را شکل داده است.
نقش ها و نمادهایی که روی پارچه ها و لباس های سنتی سیستان و بلوچستان دیده می شود هم صرفا جنبه تزئینی ندارد، بلکه بخشی از هویت تاریخی و ذوق هنری مردم این سرزمین را بازتاب می دهد.
از این منظر، صنایع دستی و پوشاک محلی را باید بخشی از حافظه فرهنگی جامعه دانست؛ میراثی که حفظ آن علاوه بر صیانت از هویت بومی، می تواند زمینه رونق فعالیتهای اقتصادی و گردشگری فرهنگی را هم فراهم آورد.
*با توجه به تنوع مذهبی در سیستان و بلوچستان، فرهنگ عمومی چه نقشی در همزیستی و وحدت اجتماعی مردم داشته است؟
دین و مذهب از مؤلفه های مهم فرهنگ عمومی در سیستان و بلوچستان هستند. مردم این منطقه در زندگی روزمره خود توجه ویژه ای به مناسک دینی و ارزش های اعتقادی دارند و این مساله در رفتارهای اجتماعی آنان هم نمود پیدا کرده است.
برای مثال، هنگام شنیدن صدای اذان، خیلی از مردم برای برگزاری نماز آماده می شوند. در بعضی مسیرهای جاده ای هم نمازخانه ها و محلهای کوچکی برای برگزاری نماز به وجود آمده است که حتی با امکانات محدود، نشان دهنده جایگاه باورهای دینی در فرهنگ عمومی مردم است.
از سوی دیگر، تنوع مذهبی و اعتقادی در تاریخ این منطقه سابقه ای طولانی دارد. گروه ها و جوامع مختلف در دوره های تاریخی در این سرزمین زندگی کرده اند و امروزه هم پیروان مذاهب شیعه و سنی در کنار یکدیگر حضور دارند.
آنچه دراین میان اهمیت دارد، وجود فرهنگ احترام متقابل و پذیرش تفاوت هاست. این ارزش ها با گذشت زمان در روابط اجتماعی مردم ریشه دوانده و به همزیستی مسالمت آمیز و تقویت وحدت میان اقوام و مذاهب کمک کرده است.
به اعتقاد من، یکی از عاملهای مهم وحدت آفرینی در سیستان و بلوچستان، همین فرهنگ عمومی مشترک و ریشه دار است که در کنار تفاوت های قومی و مذهبی، بر ارزش هایی مانند احترام، همدلی، همکاری و انسجام تاکید دارد.
*موسیقی و هنرهای بومی چه جایگاهی در فرهنگ عمومی مردم استان دارند؟
موسیقی و هنر در سیستان و بلوچستان ریشه در ذوق، خلاقیت و روحیه هنری مردم این سرزمین دارد و در قسمت های مختلف زندگی اجتماعی آنان حضور داشته است.
موسیقی کار، همچون موسیقی در رابطه با فعالیت ماهیگیران در مناطق جنوبی استان، نمونه ای از پیوند هنر با زندگی و معیشت مردم است. همینطور موسیقی مراسم حشر، چاووش خوانی، رمضان خوانی و نوروزخوانی از جلوه های فرهنگی هستند که در مناسبت ها و فعالیتهای اجتماعی مردم اجرا می شوند.
موسیقی بلوچستان هم از تنوع و زیبایی خاصی برخوردار می باشد و بخش مهمی از هویت هنری این منطقه را تشکیل می دهد.
در کنار موسیقی، رقص های محلی و آئین های شادی هم بیان کننده روحیه نشاط و پویایی اجتماعی مردم هستند. حتی در رنگ های مورد استفاده در پوشش، معماری و هنرهای بومی می توان نشانه هایی از ارتباط مردم با طبیعت، نور خورشید و محیط زندگی را مشاهده کرد.
این عناصر در مجموع نشان می دهند که هنر در این منطقه صرفا یک فعالیت تفریحی نیست، بلکه بخشی از زندگی اجتماعی و یکی از طریق های انتقال فرهنگ از نسلی به نسل دیگر است.
*مهمان نوازی یکی از خصوصیت هایی است که همواره درباره ی مردم سیستان و بلوچستان مطرح می شود. این خصوصیت چه طور در فرهنگ عمومی منطقه شکل گرفته است؟
مهمان نوازی یکی از شاخص ترین جلوه های فرهنگ عمومی در هر دو منطقه سیستان و بلوچستان است و ریشه عمیقی در باورها و ارزش های اجتماعی مردم دارد.
در گذشته، خانه ها و معماری سنتی هم متناسب با این روحیه شکل می گرفت. وجود مهمانخانه ها و بالاخانه ها در بعضی خانه ها، فضایی برای پذیرایی از میهمان فراهم می کرد. همینطور آدابی مانند شستن دست میهمان قبل از غذا، استفاده از آفتابه و لگن و پذیرایی با آب و بهترین غذای موجود در خانه، نشان دهنده اهمیت جایگاه میهمان در فرهنگ مردم بود.
در واقع، میهمان در این فرهنگ تنها یک فرد پذیرایی شونده نیست، بلکه حضور او مجالی برای ابراز احترام، محبت و سخاوت بشمار می رود.
این روحیه در روابط همسایگی و تعاملات اجتماعی هم دیده می شود. احترام به همسایه، کمک به افراد نیازمند و مشارکت در امور جمعی از ارزش هایی است که در کنار میهمان نوازی، ساختار اجتماعی و فرهنگی منطقه را شکل داده اند.
*شرایط اقلیمی و دشواری های طبیعی استان چه اثری بر روحیه و فرهنگ کاری مردم گذاشته است؟
یکی دیگر از ابعاد مهم فرهنگ عمومی در سیستان و بلوچستان، روحیه کار، تلاش، پشتکار و سازگاری با طبیعت است.
مردم این منطقه در طول تاریخ با شرایط اقلیمی دشواری مواجه بوده اند. خشکسالی های طولانی، کمبود بارندگی، سیلاب های فصلی و گاهی شرایط نامساعد طبیعی، زندگی و معیشت آنان را تحت تأثیر قرار داده است؛ با این وجود، مردم همواره برای ادامه زندگی و حفظ فعالیتهای اقتصادی خود کوشیده اند.
این روحیه را می توان در مشاغل مختلف استان مشاهده کرد؛ از کشاورزی و دامداری گرفته تا فعالیتهای معدنی، صنایع دستی، صیادی و سایر حرفه ها. خیلی از مردم با تلاش فراوان و در شرایط دشوار، از دل زمین، کوه ها و منابع طبیعی برای تامین معاش خانواده خود فعالیت می نمایند.
به همین دلیل، پشتکار، صبوری، تلاش و سازگاری با محیط را می توان از خصوصیت های مهم فرهنگ عمومی مردم این منطقه دانست. این خصوصیت ها حاصل تجربه چندین نسل زندگی در شرایط خاص جغرافیایی و اقلیمی است و باید به عنوان بخشی از سرمایه فرهنگی استان مورد توجه قرار گیرد.
*با وجود این پیشینه غنی، برای حفظ و انتقال فرهنگ عمومی به نسل های آینده چه اقداماتی باید انجام شود؟
حفظ فرهنگ عمومی نیازمند مشارکت همه بخش های جامعه است و نمی توان این مسئولیت را تنها بر عهده یک نهاد یا دستگاه اجرایی گذاشت.
در وهله نخست، خانواده ها نقش اساسی دارند. پدران، مادران و بزرگان خانواده باید تا حد امکان زمینه آشنایی فرزندان با فرهنگ بومی را فراهم نمایند. استفاده از پوشش سنتی، آشنایی با زبان و گویش مادری، معرفی غذاهای محلی، بازیهای بومی، طب سنتی و آداب و رسوم خانوادگی می تواند در انتقال این میراث مؤثر باشد.
همچنین باید ارزش هایی مانند احترام به بزرگ ترها، حرمت نان و سفره، شکرگزاری، احترام به میهمان و همسایه، کمک به دیگران و رعایت قانون در محیط خانواده تقویت شود.
این مبحث نباید به خانواده محدود بماند. مدرسه، دانشگاه، مسجد، محیط کار، بازار و سایر فضاهای اجتماعی هم نقش مهمی در زنده نگه داشتن فرهنگ عمومی دارند. هرکدام از این محیط ها می توانند زمینه انتقال ارزش های فرهنگی و تقویت رفتارهای اجتماعی مثبت را فراهم نمایند.
*نظام آموزشی و دستگاههای فرهنگی چه طور می توانند دراین خصوص ایفای نقش کنند؟
آموزش وپرورش و دانشگاه ها از مهم ترین نهادهای انتقال فرهنگ به نسل جدید هستند. لازم است داستان ها، آئین ها، الگوهای موفق فرهنگی و دانش بومی منطقه در برنامه های آموزشی مورد توجه قرار گیرد.
بخشی از این محتوا می تواند در چارچوب کتاب های درسی، فعالیتهای فرهنگی، برنامه های پژوهشی و نشست های دانش آموزی و دانشگاهی عرضه شود تا نسل جوان شناخت دقیق تری از تاریخ و هویت فرهنگی محل زندگی خود داشته باشد.
در کنار نظام آموزشی، دستگاه هایی مانند اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و میراث فرهنگی هم می توانند با برگزاری نمایشگاه ها، جشنواره ها، رویدادهای فرهنگی و برنامه های معرفی آئین ها و هنرهای بومی، در حفظ و ترویج فرهنگ عمومی نقش مؤثری ایفا کنند.
رسانه ها، صداوسیما و فضای مجازی هم ظرفیت بزرگی برای معرفی این میراث دارند. تولید محتوای مناسب، مستندسازی آئین ها، معرفی شخصیت های فرهنگی و نمایش الگوهای موفق اجتماعی می تواند باعث آشنایی بیشتر نسل جوان با داشته های فرهنگی استان شود.
*پژوهشگران، نویسندگان و هنرمندان چه مسئولیتی در ثبت و ماندگاری این میراث دارند؟
یکی از نیازهای مهم در حوزه فرهنگ عمومی، پژوهش و مستندسازی است. خیلی از آئین ها، اصطلاحات، روایت ها، دانش های بومی و شیوه های زندگی گذشتگان در حافظه شفاهی مردم باقیمانده اند و اگر بموقع ثبت و ضبط نشوند، امکان دارد با گذشت زمان فراموش شوند.
پژوهشگران، نویسندگان، مؤلفان و هنرمندان باید توجه بیشتری به این حوزه داشته باشند و درباره ی ابعاد مختلف فرهنگ عمومی استان پژوهش کنند. ثبت داستانهای شفاهی بزرگان، مستندسازی آئین های محلی، گردآوری ضرب المثل ها و ادبیات عامه و معرفی هنرها و صنایع دستی می تواند بخش مهمی از این میراث را برای نسل های آینده حفظ کند.
موزه ها و نمایشگاه های فرهنگی هم باید محل مناسبی برای معرفی این آثار و داشته ها باشند. لازم است فرهنگ عمومی تنها در مناسبت های خاص مورد توجه قرار نگیرد، بلکه بصورت مستمر در برنامه های پژوهشی، فرهنگی و رسانه ای حضور داشته باشد.
*به دانش و تجربه گذشتگان اشاره کردید. این دانش چه جایگاهی در میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان دارد؟
دانش گذشتگان بخش مهمی از میراث فرهنگی هر جامعه است که گاهی کمتر از آئین ها و آداب و رسوم مورد توجه قرار می گیرد.
در سیستان و بلوچستان هم دانش بومی در حوزه های مختلفی مانند کشاورزی، دامداری، معماری، طب سنتی، هنر، ریاضیات و نجوم وجود داشته است. مردم در طول نسل ها با عنایت به شرایط محیطی و نیازهای زندگی خود، تجربه ها و روش هایی را به دست آورده اند که بخشی از آن بصورت شفاهی یا عملی به نسل های بعد منتقل شده است.
همچنین شخصیت ها، مشاهیر و محققان این منطقه در حوزه های مختلف علمی و فرهنگی نقش داشته اند که شناخت و معرفی آثار و دستیافته های آنان اهمیت زیادی دارد.
بنابراین، وقتی از حفظ فرهنگ عمومی صحبت می نماییم، نباید تنها به لباس، موسیقی یا آئین های محلی توجه کنیم؛ بلکه دانش، مهارت ها و تجربه های پرارزش گذشتگان هم باید شناسایی، ثبت و معرفی شوند.
*در پایان، اگر بخواهید اهمیت فرهنگ عمومی را در یک جمع بندی بیان کنید، چه نکته ای را باید به نسل امروز یادآوری کرد؟
فرهنگ عمومی سرمایه ای است که در طول هزاران سال و با تجربه زندگی نسل های مختلف شکل گرفته است. آن چه امروز به عنوان هویت فرهنگی سیستان و بلوچستان می شناسیم، حاصل همین تاریخ طولانی، تعاملات اجتماعی، باورهای دینی، دانش بومی و آداب و رسوم مردم است.
این میراث توانسته است در کنار تنوع قومی، زبانی و مذهبی، زمینه انسجام، همکاری و همزیستی مردم را فراهم آورد. بنابراین، حفظ آن تنها به مفهوم نگهداری چند رسم و سنت قدیمی نیست، بلکه به مفهوم صیانت از هویت، تقویت سرمایه اجتماعی و انتقال ارزش های مثبت به نسل های آینده است.
باید فرهنگ عمومی را به عنوان پلی میان گذشته و آینده ببینیم؛ پلی که با شناخت درست میراث گذشتگان، به نسل امروز کمک می نماید ریشه های هویتی خودرا بهتر بشناسد و با آگاهی و اعتمادبه نفس بیشتری مسیر آینده را بپیماید.
خلاصه اینکه بعنوان مثال، هنگام شنیدن صدای اذان، بسیاری از مردم برای ادای نماز آماده می شوند. گروه ها و جوامع مختلف در دوره های تاریخی در این سرزمین زندگی کرده اند و امروزه هم پیروان مذاهب شیعه و سنی در کنار یکدیگر حضور دارند. همین طور باید ارزش هایی مانند احترام به بزرگ ترها، حرمت نان و سفره، شکرگزاری، احترام به میهمان و همسایه، کمک به دیگران و رعایت قانون در محیط خانواده تقویت شود.
منبع: almor.ir
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات کاربران عزیز ال مور در مورد این پست
نظر شما در مورد این مطلب ال مور
نام:
ایمیل:
نظر شما:
سوال:
= ۳ بعلاوه ۳